ئەوەش هاتووە، ئەو کەلوپەلانە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی مرۆڤی نیاندەرتاڵ و لەو کاتەدا بەکاریان هێناوە بۆ ئیش و کاری رۆژانەیان، کە دەگەڕێتەوە بۆ ٦٠ هەزار ساڵ پێش ئێستا.

بەڕێوەبەری شوێنەواری دهۆک ئەوەشی خستەڕوو، ئەو کەلوپەلانە پاکدەکرێنەوە و دەبرێنە مۆزەخانەی دهۆک لەوێ دەپارێزرێن و توێژینەوەیان لەسەر ئەنجامدەدرێت.

وتیشی، پێشبینی دەکەن چەندین پاشماوەی دیکە لەو ناوچەیەدا هەبێت و لە لێکۆڵینەوە و کنە و پشکنین بەردەوامن.

هەر لە کۆنەوە کوردستان لانکەی مرۆڤایەتی بووە و چەندین دۆزینەوەی گرنگی مێژوویی لە کوردستان تۆمارکراون.

دۆزینەوەکانی ئەمساڵ لە کوردستان

دەشتی هەولێر

لە نوێترین دۆزینەوەشدا لە ٢٣ی ٦ی ئەمساڵدا، لە گوندی باقرتەی سەر بە ناحیەی شەمامکی دەشتی هەولێر چەندین گۆزەی شێوە جیاواز و قۆری و چەقۆ و کەلوپەلی دیکە دۆزرانەوە کە مێژووەکەیان بۆ شەش هەزار و ٥٠٠ ساڵ بەر لە ئێستا دەگەڕێتەوە.بەڕێوەبەری شوێنەواری هەولێریش ئاماژەی بەوەکرد، لێکۆڵینەوەکان ئەوەیان دەرخستووە کە شارستانییەت و پەرسەندنی گوند لە کوردستانەوە دەستی پێکردووە.

لە لێکۆڵینەوەکەدا کە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی شوێنەوار و كەلەپووری هەولێر و زانكۆی براین ماوری ئەمریكییەوە ئەنجامدرابوو، ٤٧ گۆزەی شێوە ئەندازەیی جیاواز و قۆری، هەروەها ٥٢ کەلوپەلی دیکەی وەک چەقۆ و 'تەخت بۆ وردکردن و شکاندنی خواردن' و ئامیری هاڕین و وردکردنی خواردن، هەروەها بەردی تایبەت بۆ ڕاوکردن و شەڕکردن دۆزراونەتەوە.

شانەدەر زێت

لە سەرەتای مانگی ئایاری ئەمساڵدا، تیمێک لە زانایانی زانکۆکانی کامبریدج و لیڤەرپوڵ توانیان وێنەی رووخساری ژنێکی ٤٠ ساڵەی نیاندەرتاڵ دروستبکەنەوە و بەپێی پێشبینییەکان نزیکەی ٧٥ هەزار ساڵ پێش ئێستا لە ئەشکەوتی شانەدەر لە هەرێم ژیاوە. تیمەکە لەڕێگەی کۆکردنەوەی ٢٠٠ پارچە ئێسکەوە، توانیویانە کەللـەسەری ژنە نیاندەرتاڵەکە دروستبکەنەوە، کە ئەم پڕۆسەیەش نزیکەی نۆ مانگی خایاندووە. شارەزایانی شوێنەوارناسیش دەڵێن، ئەو جۆرە مرۆڤە لە ٤٠ هەزار ساڵەوە بوونی نەماوە.

لێکۆڵینەوەکان و دۆزینەوەکانی شانەدەر ئەوەیان دەرخستووە، مرۆڤی ئەو کاتە خێزانیان پێکهێناوە و مردوویان بە خاک سپاردووە و گوڵیان لەسەر گۆڕی مردووەکانیان داناوە.

لەبارەی شانەدەر زێت و نیاندەرتاڵەوە سۆران حەمەڕەش مێژوونووسی کورد نووسیویەتی، ئەمە یەکەم جار نییە شانەدەر ببێتە سەردێڕی جیهان لە پەیوەست بە نیەندەرتاڵدا. پێشتر لە ساڵی ١٩٧١ دا بە هەمان شێوە پەرتووکی The first flower people (یەکەم خەڵکانی گوڵ) دەرچوو، لەو پەرتووکەدا ئەوە راگەیەنرا کە نیاندەرتاڵ رۆحانی بوون و ژیانێکی سادە نەژیاون و مانای سمبوڵیان داوە بە شتەکان. بەشێکی ئەو تێگەیشتنەش لە رێگای ئەو گوڵانەوە هاتبووە کایەوە کە لەسەر تەرمەکان دۆزرابوونەوە. هەروەها کە هەندێکیان شکانی ئێسکی زۆر کاریگەر بە جەستەیانەوە بوو، سەرەڕای ئەوە چاکبووبوونەوە و دوای ئەوەش ژیابوون.

نەخشە هەڵکۆڵراوەکەی شاخی خۆشک - گەرمیان

هەر لە مانگی ئایاری ئەمساڵیشدا، وێنەی هەڵکۆڵڕاوی جەنگاوەرێک لەسەر شاخی خۆشکی گەرمیان دۆزرایەوە، کە مێژووەکەی بۆ زیاتر لە چوار هەزار ساڵ بەر لە ئێستا دەگەڕێتەوە و وێنەی سەربازێک نیشاندەدات وەک ئاماژەیەک بۆ سەرکەوتن و قاچی لەسەر دیلێک داناوە، کە دووەم شوێنەواری هەڵکۆڵڕاوە لە کوردستاندا دۆزرابێتەوە.

کۆشکەکەی لۆلۆییەکان لە سلێمانی

لە کۆتایی هەمان مانگیشدا، سەرۆکى تیمێکی شوێنەوارناسى زانکۆی سلێمانی لە کۆنفرانسێکى رۆژنامەنووسیدا رایگەیاند، کۆشکێکی دێرینیان لە نزیک چەمى سەرچنار دۆزیوەتەوە کە تەمەنی سێ هەزار و ٥٠٠ ساڵە. کۆشکەکە لەلایەن لۆلۆییەکانەوە دروست کراوە کە دێرنترین گەلی ناوچەی سلێمانین و پێنج هەزار ساڵ لەمەوبەر لە ناوچەکەدا ژیاون.

لەبارەی ئەو شوێنەوارەشەوە دڵشاد زاموا سەرۆکى تیمى شوێنەوارى دێکۆن ئاماژەی بەوە کرد، لەو شوێنەدا نووسینی مێخی و دوو ناوی کوردی کۆنیش دۆزراونەتەوە کە (داسی و بانو) بوون.

لۆلۆییەکان کۆمەڵێک هۆز بوون کە هەزار ساڵ پێش لە دەرکەوتنی ماد لە ناوچەکانی زنجیرەچیای زاگرۆس و لەم ناوچەیەشدا بەشێکیان لە نێوان دوو رووباری دیجلە و فوڕات و بەشێکی دیکەیان لە دەشتی زەهاو و شارەزوور و دەوروبەری سلێمانیدا ژیاون.

ساڵی رابردووش، لە گردی کونارە لە سلێمانی، شوێنەوارێکی پێنج هەزار ساڵەی لۆلۆییەکان دۆزرایەوە، بە هەمان شێوەش لە نیسانی ٢٠١٩ـەدا و هەر لە گردی کونارە، شوێنەوارێکی دیکەی مێژوویی لۆلۆییەکان دۆزرایەوە.