کوردانی فەیلی: لە ڕەسەنایەتیی مێژووەوە
بۆ تراجیدیای جینۆساید

444 جار خوێندراوەتەوە

کوردانی فەیلی: ناسنامە و ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی

وەک پێشەکی:

کوردانی فەیلی پێکهاتەیەکی سەرەکیی نەتەوەی کوردن کە بە شێوەزاری (کوردیی باشوور) دەدوێن. نیشتمانی ڕەسەنی ئەوان ناوچە سنوورییەکانی نێوان عێراق و ئێرانە، لەوانە پارێزگاکانی (ئیلام، کرماشان، لوڕستان) لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، و ناوچەکانی (خانەقین، مەندەلی، زەرباتیە، بەدرە، جەسانی و بەشێکی فراوانی بەغدا) لە باشووری کوردستان و عێراق.

لە ڕووی ئایینییەوە: زۆربەی هەرە زۆری کوردانی فەیلی پەیڕەوی مەزهەبی شیعەن. ئەم تایبەتمەندییە بووە هۆی ئەوەی لەلایەن ڕژێمە یەک لە دوای یەکەکانی عێراقەوە وەک "کێشە" سەیر بکرێن، چونکە هەم کورد بوون (نەتەوە) و هەم شیعە بوون (مەزهەب).

لە ڕووی پێگەی ئابوورییەوە: فەیلییەکان لە بەغدا و شارە گەورەکان بە بازرگانی و کارامەیی ناسرابوون. زۆربەی بازاڕە گرنگەکانی بەغدا (وەک بازاڕی شۆرجە) لە ژێر دەستی ئەواندا بوو، ئەمەش وایکردبوو ببنە هێزێکی ئابووریی کاریگەر.

باسێک لەسەر شاڵاوەکانی جینۆساید و ڕاگواستن

پڕۆسەی لەناوبردنی کوردانی فەیلی تەنیا یەک ڕووداو نەبوو، بەڵکو زنجیرەیەک بڕیاری ڕەگەزپەرستانە بوو کە لە ساڵی ١٩٧٠ دەستی پێکرد و لە ساڵی ١٩٨٠ گەیشتە لووتکە.

قۆناغی یەکەم (١٩٧٠ - ١٩٧٥):

ڕژێمی بەعس لە ساڵی ١٩٧٠دا دەستی کرد بە دەرکردنی زیاتر لە ٤٠ هەزار کوردی فەیلی بۆ سەر سنوورەکانی ئێران، بە بیانووی ئەوەی "ڕەچەڵەکیان ئێرانییە". ئەمە سەرەتایەک بوو بۆ تاقیکردنەوەی کاردانەوەکان.

قۆناغی دووەم (شاڵاوی گەورە - نیسانی ١٩٨٠):

لە ٤ی نیسانی ١٩٨٠دا، ڕژێمی بەعس بە سەرۆکایەتیی سەدام حوسێن بڕیاری ژمارە (٦٦٦)ی دەرکرد. ئەم بڕیارە ڕێگەی دا بە:

سەندنەوەی ڕەگەزنامەی عێراقی: لە هەزاران خێزانی فەیلی تەنیا لەبەر کوردبوونیان.

دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامان: هەموو ماڵ و موڵک و دوکان و کارگەکانیان لەلایەن دەوڵەتەوە زەوت کرا.

ڕاگواستنی زۆرەملێ: خێزانەکان بە زۆرەملێ فڕێدرانە ناو کێڵگە مینڕێژکراوەکانی سەر سنووری ئێران، بەبێ ئەوەی هیچ ناسنامە یان پارەیەکیان پێ بێت.

کوشتار و ونکردنی گەنجان (ئەنفالی فەیلییەکان):

ترسناکترین بەشی ئەم جینۆسایدە، جیاکردنەوەی گەنجانی فەیلی بوو لە خێزانەکانیان. کاتێک خێزانەکان دەردەکران، ڕژێم هەموو کوڕە گەنجەکانی (لە تەمەنی ١٨ بۆ ٣٠ ساڵ) دەستبەسەر دەکرد.

کۆمەڵکوژی و بێسەروشوێنکردنی گەنجانی فەیلی، دڵتەزێنترین و دڕندانەترین بەشی جینۆسایدی ئەم پێکهاتەیەیە. ئەم پڕۆسەیە تەنیا ڕاگواستن نەبوو، بەڵکو پلانێکی ورد بوو بۆ بڕینی نەوەی داهاتووی کوردانی فەیلی.

لێرەدا وردەکاریی زیاتر و زانیاریی قووڵتر لەسەر ئەم تاوانە دەخەینە ڕوو:

.١ ستراتیژی "جیاکردنەوەی نەوەکان"

کاتێک هێزە ئەمنییەکانی ڕژێمی بەعس هەڵیان دەکوتایە سەر ماڵە فەیلییەکان، پلانەکە بەم شێوەیە بوو:

جیاکردنەوەی ڕەگەزی و تەمەنی: ژنان، منداڵان و پیرەکان بەرەو سنوورەکان ڕەوانە دەکران، بەڵام هەموو نێرینەیەکی تەمەن ١٨ بۆ ٣٠ ساڵ (هەندێک جار لە تەمەنی ١٣ ساڵییەوە) دەستبەجێ دەستگیر دەکران.

ئامانجی بایۆلۆژی: ڕژێم دەیزانی ئەگەر ئەم گەنجانە لەگەڵ خێزانەکانیان بڕۆن، لە ئاوارەییدا نەوەی نوێ دروست دەکەنەوە. بۆیە بڕیاری دا ئەم نەوەیە بە تەواوی "ببڕێت" تا پاشەڕۆژی ئەم پێکهاتەیە لەناو بچێت.

٢. زیندانە نهێنییەکان و "نەگرەسەلمان"

گەنجە دەستگیرکراوەکان بۆ چەندین زیندانی ترسناک گواسترانەوە، کە بەناوبانگترینیان زیندانی نەگرەسەلمان بوو لە بیابانەکانی سەماوە.

ژیانی ناو زیندان: ئەم گەنجانە لە بارودۆخێکی مرۆیی زۆر خراپدا بوون؛ بێ ئاو، بێ دەرمان و لە ژێر ئەشکەنجەیەکی بەردەوامدا.

بێسەروشوێنکردن: تا ئێستاش دوای زیاتر لە ٤٠ ساڵ، چارەنووسی زۆربەی ئەو گەنجانە بە نادیاری ماوەتەوە. ئەوان نە گەڕانەوە و نە هیچ ناسنامەیەکیان لە گۆڕە بەکۆمەڵەکاندا دۆزرایەوە (بەهۆی شاردنەوەی بەڵگەنامەکان لەلایەن بەعسەوە).

٣. تاڵانکردنی ئابووری: دەستگرتن بەسەر سەروەت و سامانێکی خەیاڵی بازرگانە فەیلییەکان بۆ پڕکردنەوەی خەزێنەی شەڕ.

هەڵبەتە دوای ئەوەی

لە ساڵی ٢٠٠٣، دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٠دا بڕیاری دا کە ئەوەی دەرهەق بە کوردانی فەیلی کراوە "جینۆساید" بووە و بەوە ناسێنرا.

تا ئێستاش، زۆرێک لە کوردانی فەیلی بەدەست کێشەی ناسنامە و وەرنەگرتنەوەی ماڵ و موڵکەکانیان دەناڵێنن. جینۆسایدی فەیلییەکان تەنها کوشتن نەبوو، بەڵکو هەوڵێکی سیستماتیک بوو بۆ سڕینەوەی مێژوو و ناسنامەی پێکهاتەیەک کە پردی پەیوەندی نێوان شارستانییەتەکانی ناوچەکە بوون.

……………………

سەرچاوە کوردییەکان:

١. قادر، جەبار (٢٠٠٤)، کوردانی فەیلی: لێکۆڵینەوە لە مێژوو و ناسنامەیان، وەرگێڕانی: فەرهاد چۆمانی، هەولێر: دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس.

٢. قومری، ئیسماعیل (٢٠٠٥)، کوردانی فەیلی لە مێژووی هاوچەرخی عێراقدا، سلێمانی: بنکەی ژین.

٣. ساڵح، نەوزاد مەحمود (٢٠١٣)، کوردانی فەیلی و دەوڵەتی عێراق (١٩٢١-٢٠٠٣)، هەولێر: چاپخانەی ڕۆژهەڵات.

٤. گۆڤاری شەفەق (٢٠٠٦)، کۆمەڵکوژی کوردانی فەیلی (ژمارەی تایبەت)، بەغدا: ناوەندی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتی کوردانی فەیلی.
سەرچاوە عەرەبییەکان:

٤. المطر، سلیم (٢٠٠٣)، الفیلیون: الخصائص المذهبیة والقومیة وکارثة التهجیر، بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر. تێبینی/ خوێنەری هێژا ئەم سەرچاوەیە (باس لە لایەنی مەزهەبی و نەتەوەیی دەکات).

٥. لوای، عبدالکریم (٢٠١١)، مأساة الکورد الفیلیین: القتل والتهجیر القسري فی ظل وثائق البعث، بغداد: دار الحکمة. تێبینی/ ئەم سەرچاوەیە (بایەخ بە بەڵگەنامە دۆزراوەکانی بەعس دەدات). بۆ زانیاری زیاتر لەو بارەیەوە خوێندنەوەی گرنگە.

٦. الکظماوی، زهیر (١٩٩٠)، المجزرة المستمرة: محنة الکورد الفیلیین فی العراق، لندن: دار النشر. تێبینی/ ئەم سەرچاوەیە (یەکێکە لە سەرچاوە هەرە کۆن و گرنگەکان کە لە کاتی تاوانەکەدا نووسراوە).

٧. هرمز، سامي (٢٠٠٦)، الإبادة الجماعیة في العراق: الکورد الفیلیون نموذجا، بغداد: مطبعة الرائد.

سەرچاوە فارسییەکان:

٨. افشار سیستانی، ایرج (١٣٧٢ - ١٩٩٣)، ایلام و تمدن دیرینە آن، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. (سەرچاوەیەکی مێژوویی قووڵە لەسەر ڕەسەنایەتی فەیلییەکان).

٩. اسدی، علیرضا (١٣٩٠ - ٢٠١١)، باورهای عامیانە مردم ایلام و پیوندهای آن با کردهای فیلی، ایلام: انتشارات جوهر حیات. (بایەخ بە لایەنی کولتووری و فۆلکلۆری دەدات).
١٠. مرادی، مجتبی (١٣٩٤ - ٢٠١٥)، بررسی وضعیت حقوقی و تاریخی کردهای فیلی در عراق، فصلنامە پژوهش‌های تاریخی دانشگاه اصفهان، شمارە ٤. (توێژینەوەیەکی ئەکادیمی زانکۆییە).
١١. نورمحمدی، مرتضی (١٣٩٢ - ٢٠١٣)، شناسنامە کردهای فیلی: از دیرباز تاکنون، تهران: نشر نی.