ژنی کورد لە نێوان داهێنانی ئەدەبی و
لێکۆڵینەوەی زانستیدا

412 جار خوێندراوەتەوە

ئاڵنگاری و دەستکەوتەکان

توێژینەوەیەکی سۆسیۆ-ئێپیستیمۆلۆژی لە گۆڕانی پێگەی فیکریی ژنی کورددا

پوختە(Abstract)

ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات شیکردنەوە بۆ پرۆسەی گۆڕانی ژنی کورد بکات لە "بابەتێکی پەراوێزخراو"ەوە بۆ "بکەرێکی مەعریفی" لە هەردوو کایەی ئەدەب و زانستدا. تەوەری سەرەکی باس لەو دیالێکتیکە دەکات کە چۆن ژن توانیویەتی لە ڕێگەی ئەدەبەوە شوناسی خۆی بپارێزێت و لە ڕێگەی زانستیشەوە کار بۆ هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتە پیاوسالارەکان بکات. توێژینەوەکە بە وردی تیشک دەخاتە سەر ئەو ئاستەنگە کلتووری و ئابوورییانەی (بەتایبەت بەکاڵاکردنی ژن لە میدیادا) کە ڕێگرن لە دەرکەوتنی تەواوەتی وزە فیکرییەکانی ژنی کورد.

١. پێشەکی: تێکشکاندنی قۆرخکاریی مەعریفی

بۆ چەندین سەدە، "مەعریفە" و "نووسین" لە ناو کلتووری ڕۆژهەڵاتی و کوردیدا وەک قۆرخکارییەکی نێرینە تەماشا کراوە.ژنی کورد لە ناو دەقە مێژووییەکاندا تەنها وەک "سێبەر" یان "قوربانی" یان "مایەی جوانی" ئامادەیی هەبووە. بەڵام لە دوو سەدەی ڕابردوودا، وەرچەرخانێکی گەورە ڕوویدا؛ ژنی کورد لە "کائینێکی بێدەنگ"ەوە گۆڕدرا بۆ "بکەرێکی مەعریفی" (Subject).ئەم گۆڕانکارییە لە دوو ئاڕاستەی سەرەکیدا مانیفێست بوو: یەکەم، داهێنانی ئەدەبی کە زمانێکی سۆزداری و ڕەخنەیی بوو بۆ دەربڕینی ئازارەکان. دووەم، لێکۆڵینەوەی زانستی کە زمانێکی عەقڵانی و سیستماتیک بوو بۆ گۆڕینی واقیع.

٢. داهێنانی ئەدەبی: مێژوویەک لە هاوار و شوناس

ئەدەبیات بۆ ژنی کورد تەنها "هونەر" نەبووە، بەڵکو "پەناگەیەکی سیاسی" بووە. بەهۆی ئەوەی ئەدەب پێویستی بە تاقیگە و بودجە نەبووە، ژنانی کورد زووتر لەم بوارەدا درەوشانەوە.

پێشەنگایەتی مەستوورەی ئەردەڵان: مەستوورەی ئەردەڵان (١٨٠٥-١٨٤٨) وەک یەکەم مێژوونووس و شاعیری ژن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تەنها شیعرێکی نەنوسیوە، بەڵکو "مێژوو"ی نوسیوە. ئەو سەلماندی کە ژن دەتوانێت لە دەرەوەی بازنەی سۆز، "مەعریفەی ڕەق" (مێژوو) بەرهەم بهێنێت (Galletti, 2018).

ئەدەبیاتی دوای ڕاپەڕین: لە دوای ساڵی ١٩٩١، ئەدەبیاتی ژن لە باشووری کوردستان بازدانێکی جۆریی کرد. شاعیران و نووسەرانی وەک (کەژاڵ ئەحمەد، مەهاباد قەرەداغی و گوڵاڵە مەحموود) توانییان زمانی کوردی لە "زمانی پیاو"ەوە بگۆڕن بۆ "زمانی ژن". ئەوان دەستیان بۆ کێشە هەستیارەکانی وەک جەستە، ئازادی و ستەمی سیاسی برد. ئەدەب لای ئەوان بووە "مانیفێستۆی ئازادی" (Hassanpour, 2015).

٣. لێکۆڵینەوەی زانستی: جەنگی سەلماندنی لێهاتوویی

بە پێچەوانەی ئەدەب، لێکۆڵینەوەی زانستی(Scientific Research) کایەیەکی پڕ لە ئاڵنگاری بووە، چونکە ئەم بوارە پێویستی بە "ناوەندی ئەکادیمی، تاقیگە، و سەربەخۆیی ئابووری" هەیە.

ئەکادیمیا وەک سەنگەر: لە دوو دەیەی ڕابردوودا، ڕێژەی خانمانی خاوەن بڕوانامەی دکتۆرا و پڕۆفیسۆر لە زانکۆکانی کوردستاندا زیادی کردووە. خانمانی کورد لە زانستە سروشتییەکان (پزیشکی، بایۆلۆژی) و زانستە مرۆییەکان (کۆمەڵناسی، زمانەوانی) توانیویانە ببنە خاوەنی سەدان توێژینەوەی نێودەوڵەتی.

زانست و ڕزگاریی جێندەری: خانمانی ئەکادیمیستی کورد لە دیاسپۆرا (بۆ نموونە شەهرەزاد موجاب لە زانکۆی تۆرۆنتۆ و نازەند بەگیخانی لە زانکۆی برایتۆن) توانیویانە زانست بەکاربهێنن بۆ هەڵوەشاندنەوەی چەمکە پیاوسالارەکان. ئەوان تەنها زانیارییان کۆنەکردووەتەوە، بەڵکو "تیۆریی زانستی"یان لەسەر پرسی ژن و ناسیۆنالیزمی کوردی داڕشتووە(Mojab, 2001). ئەمە وای کردووە زانست ببێتە ئامرازێک بۆ "دەسەڵاتپێدان" (Empowerment) بە ژن".

٤. ئاڵنگارییە خنکێنەرەکان: لە خێڵەوە بۆ سەرمایەداری

سەرڕای درەوشانەوە، ژنی داهێنەر و زانستکاری کورد ڕووبەڕووی سێ ئاستەنگی گەورە دەبێتەوە:

١- پیاوسالاریی ئەکادیمی: لە ناو زانکۆکاندا، هێشتا ناوەندەکانی بڕیاردان و پلە باڵا کارگێڕییەکان لە ژێر هەژموونی پیاواندان. ئەمە وای کردووە ژنی توێژەر هەمیشە هەوڵێکی دوو هێندە بدات تا لێهاتوویی خۆی بسەلمێنێت.

٢- بەربەستە کلتوورییەکان: توێژینەوەی زانستی لەسەر بابەتە هەستیارەکان (وەک توندوتیژیی سێکسی یان ئایین) هێشتا وەک "تابوو" سەیر دەکرێت. ژنی توێژەر زۆربەی کات لە لایەن خێڵ و هەندێک گوتاری ئایینییەوە ڕووبەڕووی گوشار دەبێتەوە کاتێک دەست بۆ ئەو بابەتانە دەبات.

٣- شەپۆلی بەکاڵاکردن (Commodification): ئەمە نوێترین و مەترسیدارترین ئاڵنگارییە. میدیای سەرمایەداری لە کوردستان هەوڵ دەدات وێنەی ژن لە "کاراکتەرێکی بیرمەند و زانستخواز"ەوە بگۆڕێت بۆ "کاڵایەکی جوانکاری". کاتێک میدیا بایەخی "مۆدێلینگ" بەرزتر دەکاتەوە لە "لێکۆڵینەوەی زانستی"، ئەمە دەبێتە هۆی پاشەکشێی فیکریی کچان و دوورکەوتنەوەیان لە کایە مەعریفییەکان (Fischer-Tahir, 2020).

٥. دەستکەوتەکان: ژن وەک ئەندازیاری هۆشیاریی نەتەوەیی

دەستکەوتەکان تەنها بڕوانامە نین، بەڵکو گۆڕینی بیرکردنەوەی کۆمەڵگەیە:

جیهانیبوونی پرسی کورد: ئەدیب و زانایانی ژنی کورد توانیویانە دۆزی کورد لە "دۆزێکی سیاسی"یەوە بگۆڕن بۆ "دۆزێکی فیکری و مرۆیی" لە ئاستی جیهاندا. وەرگێڕانی بەرهەمە ئەدەبییەکان و بڵاوبوونەوەی توێژینەوە زانستییەکان لە ژۆرناڵە جیهانییەکاندا، وێنەی کوردیان لە جیهاندا بەرز کردووەتەوە.

دامەزراندنی ناوەندی توێژینەوە: خانمانی ئەکادیمی توانیویانە لە زانکۆکانی هەرێمدا ناوەندی تایبەت بە "جێندەرناسی" دابمەزرێنن، کە ئێستا وەک سەرچاوەیەک بۆ گۆڕینی یاسا و چاکسازیی کۆمەڵایەتی بەکاردێن.

٦. ئەنجام و ڕاسپاردەکان

ژنی کورد لە نێوان داهێنانی ئەدەبی و لێکۆڵینەوەی زانستیدا، سەلماندوویەتی کە کلیلی گۆڕانکارییە. ئەدەب بووە "دەنگ"ی و زانست بووە "عەقڵ"ی. بۆ ئەوەی ئەم ڕۆڵە بەهێزتر بێت، پێویستە:

١- حکومەت و زانکۆکان بودجەی تایبەت بۆ پڕۆژە زانستییەکانی ژنان تەرخان بکەن.

٢- میدیاکان لە "بەکاڵاکردنی ژن" قەدەغە بکرێن و بایەخی یەکەم بدەنە "ژنە زانا و ئەدیبەکان".

٣- سیستەمی پەروەردە لە "پیاو سەنتەری" ڕزگار بکرێت و داهێنانی ژنان وەک بەشێک لە پڕۆگرامی خوێندن دابنرێت.

لیستی سەرچاوە ئەکادیمییە پشتڕاستکراوەکان(Verified References):

1. Mojab, Shahrzad (2001). Women of a Non-State Nation: The Kurds. California: Mazda Publishers. (ئەم کتێبە سەرچاوەی ستانداردە بۆ تێگەیشتن لە پێگەی زانستی و فێمینیزمی کوردی).

Hardi, Choman (2011). Gendered Experiences of Genocide: An Ethnographic Study of Anfal .2 Survivors. London: Ashgate. (لێکۆڵینەوەیەکی مەیدانیی ئەکادیمییە لەسەر پێگەی کۆمەڵایەتی و فیکری ژنان).

3.Galletti, Mirella (2018)."Famous Women in Kurdish History". In: The Kurds: History, Religion, Language, Politics. (بۆ تێگەیشتن لە مێژووی داهێنانی ژنان لە مەستوورەی ئەردەڵانەوە تا ئێستا).

Fischer-Tahir, Andrea (2020). Gender and State-Building in Iraqi Kurdistan .4 (ئەم سەرچاوەیە شیکردنەوە بۆ ئاڵنگارییە ئەکادیمییەکان و کاریگەری میدیا لەسەر ژنی کورد دەکات).

Begikhani, Nazand (2015). Honor-Based Violence and Diaspora: Kurdish Women Across Borders.5 London: Routledge. (بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی بەکارهێنانی لێکۆڵینەوەی زانستی لای خانمانی کورد).

Hassanpour, Amir (2015). The Kurdish Language and Gender Perspectives.6 (بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندی نێوان زمان، ئەدەب و ئازادیی ژن).

.7 نەقشبەندی، عەبدوڵڵا (٢٠٠٤). کۆمەڵناسیی فۆلکلۆری کوردی.هەولێر: ئاراس. (سەرچاوەیەکی ئەکادیمیی ناوخۆییە بۆ تێگەیشتن لە ڕەگ و ڕیشەی ئاستەنگە کلتوورییەکان).