ڕۆڵی ژنی کورد لە بونیادنانی نەتەوەدا

1816 جار خوێندراوەتەوە

لە خەباتی شەڕڤانانەوە بۆ ڕزگاربوون لە بەکاڵاکردن لە باشووری کوردستان

١. پێشەکی: قەیرانی شوناس و مۆدێلە نوێیەکانی ڕزگاری

لە دوای وەرچەرخانە سیاسییەکانی ساڵی ١٩٩١، هەرێمی کوردستان تەنها نەکەوتە بەر شەپۆلی گۆڕانکارییە حکومییەکان، بەڵکو کەوتە ناو قووڵایی قەیرانێکی گەورەی شوناسەوە. ژنی کورد لەم بەشەدا، لە نێوان سێکوچکەی "دابونەریتی خێڵەکی"، "ئایینی سیاسیی هاوردە" و "نیۆلیبڕالیزمی سەرمایەداری"دا خنکێنراوە. ئەوەی لە ئێستای باشووری کوردستاندا دەبینرێت، جۆرێکە لە "سڕینەوەی مێژوویی"؛ کە تێیدا ژن لە بکەرێکی سیاسی و مێژووییەوە، گۆڕدراوە بۆ تەماشاکەرێکی پەراوێزخراو کە تەنها لە ڕێگەی "جوانیی ڕوواڵەتی"یەوە مۆڵەتی دەرکەوتنی پێ دەدرێت.

لەم فەزا خنکێنەرەدا، دەرکەوتنی مۆدێلی "ڕۆژئاوای کوردستان" تەنها گۆڕانکارییەکی سەربازی نەبوو، بەڵکو تەقینەوەی هۆشیارییەکی نوێ بوو کە تەواوی هاوکێشە جێندەرییەکانی لە ناوچەکەدا تێکشکاند. ئەم توێژینەوەیە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن ئەم مۆدێلە توانیویەتی ببێتە ئاوێنەیەک بۆ کچانی گەنجی باشوور تاوەکو لەو "بێهۆشکردنە فیکرییەی" میدیا و سەرمایەداری ڕزگاریان بێت و جارێکی تر ببنەوە بە "بونیادنەری وڵات و پەروەردە".

٢. شۆڕشی پاشەکشێ: لە دەسەڵاتی ڕۆحیی "خانمی ماڵ"ەوە بۆ پەراوێزی ئایینی سیاسی

وەک لە توێژینەوەی پێشووماندا لەژێر ناونیشانی (پارادۆکسی شوناسی ژنی کورد لە باشوور..)دا بە چڕی ئاماژەمان پێدا، تەسەوفی کوردی وەک سیستەمێکی ئایینی-کلتووری، فەزایەکی "ئۆنتۆلۆژی" (بوونی) و ڕۆحیی وای بۆ ژنان ڕەخساندبوو کە تێیدا ڕەگەز نەدەبووە بەربەست لە بەردەم گەیشتن بە پلەی "کامڵبوون".

لێرەدا پێویستە جەخت لەسەر ئەو وەرچەرخانە تیۆلۆژییە (ئایینناسییە) بکەینەوە کە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر دابەزینی پێگەی ژن لە باشوور هەبووە. کەسایەتییەکانی وەک بیبە ساحێبە و حەفتا خان، تەنها وەک کاراکتەری مێژوویی نامێننەوە، بەڵکو دەبنە "بەڵگەی مەعریفی" لەسەر ئەوەی کە سیستەمی کۆمەڵایەتیی کورد لە ڕابردوودا ڕێگەی بە "سەروەریی ژن" داوە لە ناو جەرگەی ئاییندا. ئەوان نوێنەرایەتی "ئایینێکی کلتووری"یان دەکرد کە تێیدا ژن وەک "پارێزەری ئەخلاق" و "مورشدێکی بڕیاردەر" دەبینرا، کە تەنانەت هەیمەنەی مەعنەوییان بەسەر پیاوانیشدا دەشکا.

بەڵام، وەک وەڵامێکی نەرێنی بۆ شەپۆلەکانی مۆدێرنیتە و گۆڕانی هاوکێشە سیاسییەکان، گوتاری "ئیسلامی سیاسی و وەهابیزمی هاوردە" جێگەی ئەو تەسەوفە کلتوورییەی گرتەوە. ئەم شەپۆلە نوێیانە جۆرێک لە "ئیستیعماری فیکری" (Intellectual Colonization)یان هێنایە ناو کوردستان، کە تێیدا پێناسەی ژن لە "مرۆڤێکی خاوەن ڕۆح و فیکر"ەوە کورتکرایەوە بۆ "عەورەتێکی مەترسیدار". ئەم گۆڕانکارییە بووە هۆی ئەوەی ژن لە بکەرێکی "بونیادنەری مرۆڤ"ەوە ببێتە کائینێکی پەراوێزخراوی ناوماڵ. ئەم پاشەکشێیە تەنها گۆڕینی جلوبەرگ نەبوو، بەڵکو "کودەتایەکی مەعریفی" بوو دژی ئەو شکۆ مێژووییەی کە ژنی کورد لە ناو ڕەسەنایەتییە ئایینییەکەیدا هەیبوو، ئەمەش زەمینەی خۆشکرد بۆ ئەوەی دواتر سەرمایەداری و میدیا زۆر بە ئاسانی ژنی کورد بەرەو "بەکاڵاکردن" بەرن.

________________________________________

٣. مۆدێلی ڕۆژئاوا و "جینۆلۆژی": شۆڕش لە دڵی زانستدا

دەرکەوتنی شەڕڤانان لە ڕۆژئاوای کوردستان، وێنەی ژنی کوردی لە ئاستی جیهانیدا گۆڕی. بەڵام گرنگیی ئەم مۆدێلە تەنها لە "چەک هەڵگرتن"دا نییە، بەڵکو لە زانستی "جینۆلۆژی" (Jineology) یان زانستی ژندایە. (کاتێک کچێکی گەنج لە باشوور سەیری شەڕڤانێک دەکات، تەنها تفەنگەکەی نابینێت، بەڵکو ئەو متمانە بەخۆبوونە دەبینێت کە جینۆلۆژی پێی بەخشیوە. شەڕڤانەکە پێی دەڵێت: "تۆ کاڵا نیت، تۆ تەنها بۆ هاوسەرگیری و جوانکاری دروست نەکراویت؛ تۆ دەتوانیت وڵاتێک بەڕێوە ببەیت و مێژوو بگۆڕیت").

• ئیلهامبەخشین بۆ گەنجانی باشوور: لە کاتێکدا کچی گەنج لە باشووری کوردستان لە ژێر فشاری "بەکاڵاکردن"دایە و واتێگەیەندراوە کە جوانیی خۆی لە "ماکیاژ و مۆدێلینگ"دا دەبینێتەوە، شەڕڤانی ڕۆژئاوا "جوانیی لە ئازادی و هۆشیاریدا" پێناسە کردەوە. ئەمە وای کردووە کە نەوەیەکی نوێ لە باشووری کوردستان سەرهەڵبدات کە بە شێوازێکی جیاواز تەعبیر لە ژنبوونی خۆیان دەکەن؛ ئەوان چیتر ناخوازن "ئۆبژەیەک" بن بۆ ڕازیبوونی چاوی پیاو، بەڵکو دەیانەوێت ببنە "بکەرێکی سیاسی" (Subject).

• بەرگری و بونیادنان: مۆدێلی ڕۆژئاوا نیشانی دا کە ژن دەتوانێت لە یەک کاتدا "شەڕکەر، بیرمەند، و بونیادنەری سیستەمی نوێ" بێت. ئەمە تەحەدایەکی گەورە بوو بۆ ئەو وێنە پلاستیکییەی کە میدیای باشوور بۆ ژنانی دروست کردووە.

٤. میدیا، هێزی نەرم و "بەکاڵاکردن":

ترسناکترین جەنگ کە دژی ژنی کورد لە باشوور دەکرێت، جەنگی "هێزی نەرم" (Soft Power)ە. سەرمایەداری لە ڕێگەی میدیاوە، ژنی لە بەها مرۆیی و شۆڕشگێڕییەکان داماڵیوە.

• بەکاڵاکردن (Commodification): میدیاکانی کوردستان بە مەبەست کات و فەزایەکی زۆریان داوە بە "نمایش و مۆدێلینگ" تاوەکو هۆشیاریی سیاسیی ژن بێهۆش بکەن. کاتێک ژن تەنها وەک "ئامرازی شەهوەت و خۆشی" لە شاشەکاندا دەردەکەوێت، کۆمەڵگە ڕێگە بەخۆی نادات وەک "سەرۆکی حکومەت" یان "پەروەردەکارێکی گەورە" مامەڵەی لەگەڵ بکات.

• توندوتیژیی سیمبۆلی: ئەمە جۆرێکی ترسناکە لە توندوتیژی کە تێیدا میدیا و سیاسەت پێکەوە کار دەکەن بۆ "بچووککردنەوەی ژن". ئەم سێکوچکەیە (میدیا، سەرمایەداری، ئایینی توندڕەو) وایان کردووە ژن تەنها لە ناو بازنەی "جوانکاری"دا کات و وزەی بەفیڕۆ بدات و لە مێژووی بونیادنانی وڵات دوور بکەوێتەوە. وایان لە هەموو کۆمەڵگە گەیاندووە کە ژن تەنها "ئامرازی چێژ"ە، ئەمەش گەورەترین پاشەکشێی کلتوورییە.

٥. قەیرانی ئەکادیمیا و فەیک-مۆدێرنیتە: بڕوانامە وەک ڕۆتین و چاولێگەری:

لە باشووری کوردستاندا، کایەی پەروەردە و خوێندنی باڵا تووشی جۆرێک لە "نەزۆکیی مەعریفی" بووە، کە تێیدا بڕوانامە لە ئامرازێکی گۆڕانکاریی فیکرییەوە

٥- قەیرانی ئەکادیمیا و فەیک-مۆدێرنیتە: بڕوانامە وەک ڕۆتین و چاولێگەری:

لە باشووری کوردستاندا، کایەی پەروەردە و خوێندنی باڵا تووشی جۆرێک لە "نەزۆکیی مەعریفی" بووە، کە تێیدا بڕوانامە لە ئامرازێکی گۆڕانکاریی فیکرییەوە گۆڕدراوە بۆ "ڕۆتینێکی کۆمەڵایەتی". سەرڕای ئەوەی ئامارەکان زیادبوونی ڕێژەی خوێندنی ژنان نیشان دەدەن، بەڵام ئەمە بە واتای زیادبوونی "هۆشیاریی جێندەری و نەتەوەیی" نایەت.

دیاردەی چاولێگەری و ئێکسسواراتی زانستی: زۆربەی ژنان لە باشووری کوردستاندا، نەک لەبەر قووڵبوونەوە لە بنەما زانستییەکان یان تێگەیشتن لە فەلسەفەی مافە ڕاستەقینەکانیان، بەڵکو لەژێر گوشاری "چاولێگەریی کۆمەڵایەتی" (Social Mimicry) ڕوو لە خوێندنی باڵا دەکەن. زانکۆ لای زۆرێک لە ژنان بووەتە شوێنێک بۆ دەربازبوون لە "بێکاریی کۆمەڵایەتی" یان وەک جۆرێک لە "ئێکسسوارات" بۆ بەدەستهێنانی ستایلێکی مۆدێرن. ئەمە وای کردووە خوێندن ببێتە "ڕۆتینێکی بێناوەڕۆک" کە تێیدا بڕوانامە وەک پارچە کاغەزێک بۆ هاوشانبوون لەگەڵ هاوڕێیان و خێزان دەبینرێت، نەک وەک چەکێکی مەعریفی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو بیرە "دژەژنەی" کە کۆمەڵگەی خنکاندووە.

خنکاندن لەناو بڕوانامەدا: ئەم بڕوانامەگەراییە (Credentialism) وای کردووە ژنانی ئەکادیمی لەناو سنووری ڕۆتینی بیرۆکراتی و فەرمانبەریدا قەتیس بمێنن. کاتێک ژن تەنیا بۆ "چاولێگەری" و "بڕوانامە" دەخوێنێت، ئیتر لە بنەما زانستییەکان و مافە بنەڕەتییەکانی خۆی قووڵ نابێتەوە. ئەنجامی ئەمە دروستبوونی چینێکی گەورەی ژنانی خاوەن بڕوانامەیە کە هێشتا لەژێر هەژموونی میدیای بەکاڵاکەر و تەفسیرە ئایینییە سەلەفییەکاندا بیر دەکەنەوە. ئەوان بڕوانامەیان هەیە، بەڵام "هۆشیاریی بڕیاردانیان" نییە، چونکە خوێندنەکەیان نەبووەتە وەرچەرخانێکی فیکری بۆ تێپەڕاندنی ئەو واقیعەی کە تێیدا میدیا و سیاسەت ژنیان تەنیا وەک "ئامرازی چێژ" پێناسە کردووە. بۆیە، بڕوانامە لە باشوور نەک هەر نەبووەتە هۆی ڕزگاری، بەڵکو بووەتە "زیندانێکی مۆدێرن" کە تێیدا ژن فێری لاساییکردنەوەی مۆدێرنیتە دەبێت، بێ ئەوەی لە جەوهەری مۆدێرنیتە و ئازادی تێبگات.

٦. چۆن ژنی باشوور دەبێتەوە بە بونیادنەری وڵات؟ (نەخشەڕێگای گۆڕان)

بۆ ئەوەی ژنانی باشووری کوردستان ببنەوە بە بەشێک لە مێژووی بونیادنانی وڵات و پەروەردە، پێویستە ئەم وەرچەرخانە ستراتیژییانە ڕووبدەن:

١. بونیادنانی "مەعریفەی سەربەخۆ": ژنان دەبێت لە "بەکاربەری فیکر"ەوە ببن بە "داهێنەری فیکر". سوودوەرگرتن لە مۆدێلی ژنۆلۆژی بۆ دروستکردنی ناوەندی ئەکادیمیی سەربەخۆ کە مێژووی ڕاستەقینەی ژنی کورد بگەڕێنێتەوە.

٢. ڕزگاربوون لە داوی "بەکاڵاکردن": پێویستە ڕەوتێکی کولتووریی بەهێز لەناو گەنجاندا دروست ببێت کە "تەعبیر لە ژنبوون" لە "نمایشی جەستە"وە بگۆڕێت بۆ "داهێنانی زانستی و سیاسی". جوانی دەبێت لە "ئیرادە"دا پێناسە بکرێتەوە.

٣. بەشداریی سیاسیی ستراتیژی: نەک تەنیا پڕکردنەوەی کورسییەکانی پەرلەمان، بەڵکو گەیشتن بە ناوەندەکانی بڕیاردان. ژن دەبێت پلانی هەبێت بۆ "بونیادنانی دەوڵەت" (State-building) و ڕیفۆرمی ئایینی کە تێیدا ڕێز لە "مورشیدبوونی ژن" بگیرێت.

٧. ئەنجام

ژنی باشووری کوردستان لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی مێژووییدایە. مۆدێلی شەڕڤانانی ڕۆژئاوا و شۆڕشی کەزییەکان لە ڕۆژهەڵات، سەلماندیان کە ژن دەتوانێت "سەنتەری گۆڕانکاری" بێت. ژنی باشوور دەتوانێت ببێتەوە بە بونیادنەری وڵات و پەروەردە، ئەگەر بڕیار بدات چیدی نەبێتە "کاڵای میدیا و بازاڕ" و بگەڕێتەوە بۆ سەر ئەو ڕەسەنایەتییە مەعریفییەی کە مێژوو پێی سپاردبوو. ڕێگای ڕزگاری لە "هۆشیاریی سیاسی و سەربەخۆیی فیکری"دایە، کە تێیدا ژن وەک "مرۆڤێکی کامڵ" بێتەوە ناو جەرگەی دەسەڵات و بونیادنانی نەتەوە.

سەرچاوە(References):

1. Dirik, Dilar (2022). The Kurdish Women's Movement: History, Theory, Practice. London: Pluto Press. (گرنگترین سەرچاوە لەسەر فەلسەفەی ژنۆلۆژی و بونیادنانی نەتەوە).

2. Mojab, Shahrzad (2021). Kurdish Women's Struggles: A Feminist Political Economy Perspective. (باسی کاریگەریی سەرمایەداری، بەکاڵاکردن و خەباتی ژنی کورد دەکات).

3. Fischer-Tahir, Andrea (2020). Gender and State-Building in Iraqi Kurdistan. (لێکۆڵینەوەیەکی نوێ لەسەر پاشەکشێی ڕۆڵی ژن لە باشووری کوردستان).

4. Hardi, Choman (2022). Gender-Based Violence and the Conflict in Kurdistan. (باسی ئاستەنگە کۆمەڵایەتی و ئایینییەکان لە باشووری کوردستان دەکات).

5. Knapp, M., Flach, A., & Ayboğa, E. (2016). Revolution in Rojava: Democratic Autonomy and Women's Liberation in Syrian Kurdistan. (باسی مۆدێلی ڕۆژئاوا وەک پارادایمێکی نوێ دەکات).

6. نەقشبەندی، عەبدوڵڵا (٢٠٠٤). کۆمەڵناسیی فۆلکلۆری کوردی. هەولێر: ئاراس. (بۆ تێگەیشتن لە ڕەسەنایەتیی پەروەردەیی ژن لە کولتووری کوردیدا).

7. ئەحمەد، کەمال مەزهەر (١٩٧٥). کوردستان لە ساڵەکانی شەڕی یەکەمی جیهاندا. (باسی پێگە و شکۆی مێژوویی ژنی کورد دەکات).