عێراقی دوای هاوپەیمانان
ئاسایشی لە دەستی کێدا دەبێت؟

3456 جار خوێندراوەتەوە

رەشەبایەکی بەهێز پڕ رووداوی ئەمنی و گێژاو لە دوای کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانان ، رووە وعێراق و هەرێمی کوردستان هەڵی کردووە، ئەم کشانەوەیە گۆڕانێکی ستراتیژییە کە دەتوانێت کاریگەرییەکی قووڵ لەسەر هاوسەنگی هێز ، ئاسایش ، سەروەریی دەوڵەت وە داهاتووی حکومڕانی لە عێراق و هەرێمی کوردستان دابنێ.

کورد و عەرەب گرەنتی نێودەوڵەتی لەدەست دەدەن

 لەگەڵ نزیکبوونەوەی کۆتایی پرۆسەی کشانەوەکە ، پرسیارێکی گرنگ لەبەردەم بەغدا و هەولێرە ، ئەگەر هێزی دەرەکی کەم بێت ، ئایا دەوڵەت دەتوانێت خۆی ببێتە سەرچاوەی سەرەکی پاراستن و بڕیاردان یان بۆشاییە ئەمنییەکە دەدات بە گروپە چەکدارەکان بۆ فراوان کردنی نفووز و دەسەڵات؟

بەپێی رێککەوتنی عێراق و ئەمریکا هەڵسوکەوتی هاوپەیمانان لە عێراق رووەو کۆتاییە و هەنگاوەکانی دوای کشانەوە لە هەرێمی کوردستانیش بەردەوامە. هەروەها حکومەتی عێراق بەشێوەیەکی هاوکات باس لەوە دەکات کە چەک دەبێت تەنیا لە دەستی دامەزراوە فەرمییەکانی دەوڵەتدا بێت و گروپە چەکدارەکان دەبێت چەکەکانیان تەسلیم بکەن ، بەڵام گروپەکان هیچ بەهایەک بۆ رادەست کردنی چەک دانانێن!

ئایا کشانەوەی هاوپەیمانان بە مانای باڵادەستی گروپە چەکدارەکانە؟

وەڵامی ئەم پرسیارە بە شێوەیەکی ڕەها ((بەڵێ)) یە . کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانان بۆ خۆی دەتوانێت ببێتە هۆی باڵادەستی گروپە چەکدارەکان، لەگەڵ لاوازیی دامەزراوەکانی دەوڵەت دابەش بوونی دەسەڵاتی سیاسی، نەبوونی یەکگرتوویی لە هێزە ئەمنییەکان و بەردەوام بوونی نفووزی دەرەکی هاوبەش بێت مەترسییەکە زۆرتر دەبێت.

 لە عێراق، هەندێک گروپی چەکدار لە ساڵانی رابردوودا تەنیا وەک هێزی سەربازی نەماونەتەوە، بەڵکو بەشێک لە سیستەمی سیاسی، ئابووری، ئەمنی بوون.

 توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە هێزە چەکدارەکان لە عێراق لە هەندێک بواردا لەگەڵ دامەزراوە سیاسی و ئابوورییەکان تێکەڵ بوون، ئەمە پرۆسەی چەکدانان و یەکخستنیان لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەت دا ئاڵۆز دەکات.

 بۆیە مەترسیی سەرەکی تەنیا ئەوە نییە کە گروپێکی چەکدار هێزی سەربازیی زیاتر هەبێت ، مەترسیی گەورەتر ئەوەیە کە گروپێکی چەکدار بتوانێت لەگەڵ هێزی سەربازی نفووزی سیاسی، توانای ئابووری و کۆمەڵێک دامەزراوەی ناوخۆیی (دەسەڵاتی هاوتا) دروست بکات.

 بۆچی هەرێمی کوردستان تایبەتمەندە؟

هەرێمی کوردستان لە دۆخێکی جیاوازدایە، کێشەی سەرەکی ئەوەیە کە هێزەکانی پێشمەرگە بە تەواوی نەبوونەتە هێزێکی یەکگرتووی نیشتمانی و لەلایەن هەردوو حیزبی دەسەڵاتداری یەکێتی و پارتی بەرێوەدەبرێن و سیاسییەکان هێشتا کاریگەریی تەواویان لەسەر زۆرێک لە دامەزراوە ئەمنییەکان هەیە.

 کشانەوەی هاوپەیمانان بەتایبەتی ئەگەر هاوکاریی هەواڵگری، راهێنان، پشتیوانی تەکنیکی و توانای بەرگریی لە هەڕەشەی تیرۆریستی کەم بکات پێویستی بە دامەزراوە ئەمنییە بەهێز و یەکگرتووەکان زیاتر دەکات.

 لە هەمان کاتدا، هەرێم نابێت بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە تەنیا پشت بە هێزی دەرەکی ببەستێت پێویستە بنەمای ئەمنیی هەرێم لەسەر دامەزراوەیەکی یەکگرتوو پیشەیی و لەژێر کۆنترۆڵی مەدەنی بنیات بنرێت.

ئەگەر بۆشایی دروست بێت چی ڕوودەدات؟

 ئەگەر دەوڵەت نەتوانێت دوای کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانان ئەرکی پاراستنی سنوور، شار، دامەزراوە، ژیانی هاووڵاتیان بە باشی جێبەجێ بکات، ئەوا گروپە چەکدارەکان دەتوانن خۆیان وەک (پارێزەر) یان (جێگرەوەی دەوڵەت) پیشان بدەن.

 لەو دۆخەدا، مەترسییەکە تەنیا شەڕ نییە؛ بەڵکو دەکرێت لە شێوەی فشار لەسەر دادگا، کارگێڕی، ئابووری، پڕۆسەی هەڵبژاردن، بڕیاردانی سیاسی دەربکەوێت.

 بە واتایەکی تر، گروپە چەکدارەکان کاتێک زۆرترین مەترسی بۆ حکومڕانی دروست دەکەن کە چەک و سیاسی و ئابووری لە یەک شوێن کۆدەکەنەوە.

 چارەسەر چییە ؟

یەکەم : گرنگترین چارەسەر ئەوەیە کە (دەوڵەت دەبێت تەنیا لایەنی خاوەنی مۆڵەتی بەکارهێنانی هێز بێت).

ئەمە نابێت تەنیا دروشم بێت، بەڵکو دەبێت بە یاسا دامەزراوە و کردار جێبەجێ بکرێت.

 دووەم : عێراق پێویستی بە (ڕێکخستنی نوێی بەشی ئەمنی) هەیە بە جۆرێک کە سوپا ، پۆلیس ، هێزە سنوورییەکان و هەموو هێزە فەرمییەکان لەژێر زنجیرەیەکی ڕوونی فەرمان و چاودێریی مەدەنی بن. ئەزموونی عێراق نیشانی داوە کە تەنیا تۆمارکردنی گروپێک وەک دامەزراوەی فەرمی بەس نییە ؛ ئەگەر فەرماندەیی  بودجە و بڕیاردان بە شێوەیەکی ڕاستەقینە لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەت نەبن ، تێکەڵکردنی یاسایی بە تەنیا چارەسەر نییە.

 سێیەم : پێویستە چەک‌دانان، پێکهێنانەوە و تێکەڵکردنەوەی ئەندامانی گروپە چەکدارەکان  بە پلانی هەنگاو بە هەنگاو جێبەجێ بکرێت. نابێت هەموو گروپەکان بە یەک شێوە مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت ؛ بەڵکو دەبێت جیاوازی بکرێت لەنێوان ئەو کەسانەی ئامادەن ببنە بەشێک لە هێزی فەرمی و ئەو گروپانەی دەیانەوێت دەسەڵاتی سەربازیی سەربەخۆیان بپارێزن.

 چوارەم : ئابووری دەبێت لە دەسەڵاتی گروپە چەکدارەکان داببڕدرێت. ئەگەر گروپێکی چەکدار بتوانێت سەرچاوەی دارایی، کۆمپانیا، پڕۆژە، بازرگانی یان دامەزراوەی ئابووریی تایبەتی خۆی هەبێت تەنانەت ئەگەر چەکەکەشی لە دەستی بگیرێت ، هێزی سیاسییەکەی دەمێنێت.

بۆیە شەفافیەتی بودجە، چاودێریی دارایی و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بەشێکی سەرەکیی چارەسەرە.

 پێنجەم : دادگا و دامەزراوە یاساییەکان دەبێت سەربەخۆ بن. هیچ گروپێک نابێت لە سزای یاسایی دەرباز بێت تەنها بەهۆی نفووزی سیاسی یان سەربازی. دەوڵەتێک کە ناتوانێت یاسا بەسەر هەموو هاووڵاتی و گروپەکاندا جێبەجێ بکات ، بە تەواوی ناتوانێت کۆتایی بە دەسەڵاتی هاوتا بهێنێت.

 شەشەم: لە هەرێمی کوردستاندا یەکخستنی پێشمەرگە دەبێت ببێتە بابەتێکی ستراتیژی، نەک تەنیا بابەتێکی حزبی.

 پێشمەرگەی یەکگرتوو، فەرماندەیی یەکگرتوو، سیستەمی پیشەییی پلە و مووچە و چاودێریی مەدەنی دەتوانێت هەم بۆ ئاسایشی هەرێم و هەم بۆ پەیوەندییەکانی لەگەڵ بەغدا بنەمای بەهێزتر دروست بکات.

 حەوتەم: کشانەوەی هاوپەیمانان نابێت بە مانای کۆتایی هەموو هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان بێت. دەتوانرێت لە دوای کۆتایی هێزی سەربازی، پەیوەندییەکان بەرەو ڕاهێنان ، هەواڵگری ، تەکنەلۆجیا ، بەرگریی ئاسمانی ، چاودێریی سنوور و پشتیوانیی دامەزراوە ئەمنییەکان بڕۆن.

 لە ڕاستیدا رێککەوتنی کشانەوەش بۆ داهاتوو جۆرێک لە پەیوەندیی دوولایەنە و هاوکاریی ئەمنی لە نێوان عێراق و ئەمریکا بەجێدەهێڵێت.