عێراقی دوای هاوپەیمانان ئاسایشی لە دەستی کێدا دەبێت؟

52 جار خوێندراوەتەوە

ڕەشەبایەکی بەهێز پڕ ڕووداوی ئەمنی و گێژاو لە دوای کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانان، ڕووەو عێراق و هەرێمی کوردستان هەڵیکردووە، ئەم کشانەوەیە گۆڕانێکی ستراتیژییە کە دەتوانێت کاریگەرییەکی قووڵ لەسەر هاوسەنگیی هێز، ئاسایش، سەروەریی دەوڵەت و داهاتووی حوکمڕانی لە عێراق و هەرێمی کوردستان دابنێت. کورد و عەرەب گرەنتیی نێودەوڵەتی لەدەست دەدەن لەگەڵ نزیکبوونەوەی کۆتایی پرۆسەی کشانەوەکە، پرسیارێکی گرنگ لەبەردەم بەغدا و هەولێرە، ئەگەر هێزی دەرەکی کەم بێت، ئایا دەوڵەت دەتوانێت خۆی ببێتە سەرچاوەی سەرەکیی پاراستن و بڕیاردان یان بۆشاییە ئەمنییەکە دەدات بە گرووپە چەکدارەکان بۆ فراوانکردنی نفووز و دەسەڵات؟ بەپێی ڕێککەوتنی عێراق و ئەمریکا هەڵسوکەوتی هاوپەیمانان لە عێراق ڕووەو کۆتاییە و هەنگاوەکانی دوای کشانەوە لە هەرێمی کوردستانیش بەردەوامە. هەروەها حکوومەتی عێراق بە شێوەیەکی هاوکات باس لەوە دەکات کە چەک دەبێت تەنیا لە دەستی دامەزراوە فەرمییەکانی دەوڵەتدا بێت و گرووپە چەکدارەکان دەبێت چەکەکانیان تەسلیم بکەن، بەڵام گرووپەکان هیچ بەهایەک بۆ ڕادەستکردنی چەک دانانێن! ئایا کشانەوەی هاوپەیمانان بە مانای باڵادەستیی گرووپە چەکدارەکانە؟ وەڵامی ئەم پرسیارە بە شێوەیەکی ڕەها «بەڵێ»یە. کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانان بۆ خۆی دەتوانێت ببێتە هۆی باڵادەستیی گرووپە چەکدارەکان، لەگەڵ لاوازیی دامەزراوەکانی دەوڵەت، دابەشبوونی دەسەڵاتی سیاسی، نەبوونی یەکگرتوویی لە هێزە ئەمنییەکان و بەردەوامبوونی نفووزی دەرەکی هاوبەش بێت مەترسییەکە زۆرتر دەبێت. لە عێراق، هەندێک گرووپی چەکدار لە ساڵانی ڕابردوودا تەنیا وەک هێزی سەربازی نەماونەتەوە، بەڵکوو بەشێک لە سیستەمی سیاسی، ئابووری و ئەمنی بوون. توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە هێزە چەکدارەکان لە عێراق لە هەندێک بواردا لەگەڵ دامەزراوە سیاسی و ئابوورییەکان تێکەڵ بوون، ئەمە پرۆسەی چەکدانان و یەکخستنیان لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەتدا ئاڵۆز دەکات. بۆیە مەترسیی سەرەکی تەنیا ئەوە نییە کە گرووپێکی چەکدار هێزی سەربازیی زیاتر هەبێت، مەترسیی گەورەتر ئەوەیە کە گرووپێکی چەکدار بتوانێت لەگەڵ هێزی سەربازی نفووزی سیاسی، توانای ئابووری و کۆمەڵێک دامەزراوەی ناوخۆیی (دەسەڵاتی هاوتا) دروست بکات. بۆچی هەرێمی کوردستان تایبەتمەندە؟ هەرێمی کوردستان لە دۆخێکی جیاوازدایە، کێشەی سەرەکی ئەوەیە کە هێزەکانی پێشمەرگە بە تەواوی نەبوونەتە هێزێکی یەکگرتووی نیشتمانی و لەلایەن هەردوو حیزبی دەسەڵاتداری یەکێتی و پارتی بەڕێوەدەبرێن و سیاسییەکان هێشتا کاریگەریی تەواویان لەسەر زۆرێک لە دامەزراوە ئەمنییەکان هەیە. کشانەوەی هاوپەیمانان بەتایبەتی ئەگەر هاوکاریی هەواڵگری، ڕاهێنان، پشتیوانیی تەکنیکی و توانای بەرگری لە هەڕەشەی تیرۆریستی کەم بکات، پێویستی بە دامەزراوە ئەمنییە بەهێز و یەکگرتووەکان زیاتر دەکات. لە هەمان کاتدا، هەرێم نابێت بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە تەنیا پشت بە هێزی دەرەکی ببەستێت، پێویستە بنەمای ئەمنیی هەرێم لەسەر دامەزراوەیەکی یەکگرتوو، پیشەیی و لەژێر کۆنترۆڵی مەدەنی بنیات بنرێت. ئەگەر بۆشایی دروست بێت چی ڕوودەدات؟ ئەگەر دەوڵەت نەتوانێت دوای کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانان ئەرکی پاراستنی سنوور، شار، دامەزراوە و ژیانی هاووڵاتییان بە باشی جێبەجێ بکات، ئەوا گرووپە چەکدارەکان دەتوانن خۆیان وەک «پارێزەر» یان «جێگرەوەی دەوڵەت» پێشان بدەن. لەو دۆخەدا، مەترسییەکە تەنیا شەڕ نییە؛ بەڵکوو دەکرێت لە شێوەی فشار لەسەر دادگا، کارگێڕی، ئابووری، پرۆسەی هەڵبژاردن و بڕیاردانی سیاسی دەربکەوێت. بە واتایەکی تر، گرووپە چەکدارەکان کاتێک زۆرترین مەترسی بۆ حوکمڕانی دروست دەکەن کە چەک و سیاسەت و ئابووری لە یەک شوێن کۆدەکەنەوە. چارەسەر چییە؟ یەکەم: گرنگترین چارەسەر ئەوەیە کە (دەوڵەت دەبێت تەنیا لایەنی خاوەنی مۆڵەتی بەکارهێنانی هێز بێت). ئەمە نابێت تەنیا دروشم بێت، بەڵکوو دەبێت بە یاسا، دامەزراوە و کردار جێبەجێ بکرێت. دووەم: عێراق پێویستی بە (ڕێکخستنی نوێی بەشی ئەمنی) هەیە بە جۆرێک کە سوپا، پۆلیس، هێزە سنوورییەکان و هەموو هێزە فەرمییەکان لەژێر زنجیرەیەکی ڕوونی فەرمان و چاودێریی مەدەنی بن. ئەزموونی عێراق نیشانی داوە کە تەنیا تۆمارکردنی گرووپێک وەک دامەزراوەی فەرمی بەس نییە؛ ئەگەر فەرماندەیی، بودجە و بڕیاردان بە شێوەیەکی ڕاستەقینە لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەت نەبن، تێکەڵکردنی یاسایی بە تەنیا چارەسەر نییە. سێیەم: پێویستە چەکدانان، پێکهێنانەوە و تێکەڵکردنەوەی ئەندامانی گرووپە چەکدارەکان بە پلانی هەنگاو بە هەنگاو جێبەجێ بکرێت. نابێت هەموو گرووپەکان بە یەک شێوە مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت؛ بەڵکوو دەبێت جیاوازی بکرێت لەنێوان ئەو کەسانەی ئامادەن ببنە بەشێک لە هێزی فەرمی و ئەو گرووپانەی دەیانەوێت دەسەڵاتی سەربازیی سەربەخۆیان بپارێزن. چوارەم: ئابووری دەبێت لە دەسەڵاتی گرووپە چەکدارەکان داببڕدرێت. ئەگەر گرووپێکی چەکدار بتوانێت سەرچاوەی دارایی، کۆمپانیا، پرۆژە، بازرگانی یان دامەزراوەی ئابووریی تایبەتی خۆی هەبێت تەنانەت ئەگەر چەکەکەشی لە دەست بگیرێت، هێزی سیاسییەکەی دەمێنێت. بۆیە شەفافیەتی بودجە، چاودێریی دارایی و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بەشێکی سەرەکیی چارەسەرە. پێنجەم: دادگا و دامەزراوە یاساییەکان دەبێت سەربەخۆ بن. هیچ گرووپێک نابێت لە سزای یاسایی دەرباز بێت تەنیا بەهۆی نفووزی سیاسی یان سەربازی. دەوڵەتێک کە ناتوانێت یاسا بەسەر هەموو هاووڵاتی و گرووپەکاندا جێبەجێ بکات، بە تەواوی ناتوانێت کۆتایی بە دەسەڵاتی هاوتا بهێنێت. شەشەم: لە هەرێمی کوردستاندا یەکخستنی پێشمەرگە دەبێت ببێتە بابەتێکی ستراتیژی، نەک تەنیا بابەتێکی حزبی. پێشمەرگەی یەکگرتوو، فەرماندەیی یەکگرتوو، سیستەمی پیشەییی پلە و مووچە و چاودێریی مەدەنی دەتوانێت هەم بۆ ئاسایشی هەرێم و هەم بۆ پەیوەندییەکانی لەگەڵ بەغدا بنەمای بەهێزتر دروست بکات. حەوتەم: