گەندەڵیا سیاسی و کارتێکرنا وێ لسەر گەنجان

212 جار خوێندراوەتەوە

گەندەڵیا سیاسی و کارتێکرنا وێ لسەر گەنجان

گەندەڵی ئێکە ژ مەزنترین ئاستەنگێن ل هەمبەر ئاڤاکرنا دەولەتەکا سەردەم و دادپەروەر. ل عیراقێ و هەرێما کوردستانێ، ئەڤ دیاردەیە ب شێوەیەکێ سیستەماتیک د ناڤ جومگێن دەولەتێ دا ڕەنگڤەدایە، کو بوویە ئەگەرێ پاشکەفتنا ئابووری و جڤاکی.

١. ئەگەرێن سەرەکی یێن گەندەڵیێ

• نەبوونا سەروەریا یاسایێ: لاوازیا دەزگەهێن چاڤدێریێ و دادوەریێ.

• سیستەمێ پشکپشکانێ (المحاصصة): دابەشکرنا پۆستان ل سەر بنەمایێ حزبی و تایفی نەک ل سەر بنەمایێ شیانان.

• نەبوونا شەفافیەتێ: ل داهاتێن پەتڕۆلێ و گرێبەستێن مەزن یێن حکومی.

٢. کارتێکرنا گەندەڵیێ لسەر گەنجان

گەنجان وەکو چینا هەرە زێدە و کارا د جڤاکی دا، پشکا شێر یا زیانێن گەندەڵیێ بەركەفتینە:

• بێکاری و نەبوونا دەلیڤێن کار: گەندەڵی دبیتە ئەگەرێ هندێ کو دامەزراندن ل سەر بنەمایێ "واستە" و خزمخزمۆکێ بیت، نەک ل سەر بنەمایێ بڕوانامە و لێهاتیبوونا گەنجی.

• کۆچبەری: بێومێدبوونا گەنجان ژ پاشەڕۆژێ د وەلاتی دا، وان پاڵدەت بەرەو کۆچکرنا بێسەروبەر بۆ دەرڤەی وەلاتی.

• تێکچوونا بارێ دەروونی: هەستکرن ب نەدادپەروەریێ دبیتە ئەگەرێ خەمۆکیێ و ونداکرنا ناسنامەیا نیشتیمانی.

• کێمبوونا کوالیتیا پەروەردێ: پارە ل جهێ زانستی د ناڤ هندەک سازیێن خویندنێ دا رۆل دگێڕیت، کو ئەڤە ژی ئاستێ رۆشنبیری یێ گەنجان لاواز دکەت.

٣. چارەسەریێن پێشنیارکری

1. دیجیتالکرنا دامودەزگەهان: کێمکرنا دەستێ مرۆڤی د مامەلێن دارایی دا بۆ رێگریگرتن ل گەندەڵیێ.

2. پشتەڤانیکردنا کەرتی تایبەت: بۆ ئەوەی گەنج تەنێ چاڤێ وان ل دامەزراندنا حکومی نەبیت.

3. کاراکرنا یاسایێ: سزادانا گەندەڵکاران بێی جوداهی د پۆست و پلەیان دا.

دەرەنجام:

گەندەڵی تەنێ دزینا پارەی نینە، بەلکو دزینا پاشەڕۆژ و خەونێن گەنجانە. بێی بنبڕکرنا ڤێ دیاردەیێ، گەنج نەشێن وزەیێن خۆ بۆ ئاڤاکرنا وەلاتی تەرخان بکەن.

ئامار و ڕێزبەندیێن جیهانی _

١. ڕێزبەندیا جیهانی (Transparency International):

ل دویف ڕاپۆرتێن رێکخراوا شەفافیەتا نێودەولەتی، عیراق سالانە د ڕێزێن دوماهیێ یێن وەلاتێن جیهانێ دا دهێت. زۆرینەیا جاران د ناڤبەر ١٠ گەندەڵترین وەلاتێن جیهانێ دایە. ئەڤ ڕێزبەندیە نیشانا هندێیە کو گەندەڵی بوویە دیاردەکا جێگیر د سیستەمێ کارگێڕی دا.

٢. ڕێژەیا بێکاریێ د ناڤ گەنجان دا:

ئامارێن نەفەرمی و یێن نێودەولەتی ئاماژێ ب هندێ دکەن کو ڕێژەیا بێکاریێ د ناڤ گەنجێن عیراق و هەرێما کوردستانێ دا (ژ تەمەنێ ١٥ بۆ ٢٩ سالی) گەهشتیە نێزیکی ٢٥٪ بۆ ٣٥٪.

• تێبینی: د ناڤ دەرچوویێن زانکۆیێ دا ئەڤ ڕێژەیە بلندترە، چونکی بازاڕێ کاری نەشێت وان وەربگریت و دامەزراندنا حکومی ژی ب ئەگەرێ گەندەڵیێ و قەیرانێن دارایی ڕاوەستیایە.

٣. زیانێن دارایی:

ژ سالا ٢٠٠٣ و هەتا نوکە، دهێتە خەملاندن کو پتر ژ ٤٥٠ ملیار دۆلار ل عیراقێ ب ئەگەرێ گەندەڵیێ و "پڕۆژێن وهمی" هاتینە بەرزەکرن. ئەڤ پارەیە بەس بوو بۆ ئاڤاکرنا باشترین ژێرخانا ئابووری و دابینکرنا ملیۆنان دەلیڤێن کاری بۆ گەنجان.

: گەندەڵی وەک پاڵنەرێ سەرەکی بۆ کۆچا گەنجان

کۆچا گەنجان بەرەو هەندەران، ب تایبەت بۆ وەلاتێن ئەوروپا، نەک تەنێ گەڕیانە ل دویف ژیانەکا باشتر، بەلکو "کۆچکرنە ژ دەستێ نادادپەروەریێ". گەندەڵی ب ڤی شێوەی کارتێکرنێ ل ڤێ دیاردەیێ دکەت:

• کوشتنا هیڤیێ و ونداکرنا ئینتیمایێ: دەما گەنج دەبینیت شیان و بڕوانامەیا وی چ بهایەک نینە بەرامبەر "واستەیا" کەسەکێ کێم خودان شیان، هەست ب بێگانەییێ د وەلاتی خۆ دا دکەت. ئەڤە دبیتە ئەگەر کو گەنج هندە کێم هیڤی بمینیت کو ژیانا خۆ بێخیتە د مەترسیێ دا ل سەر بەلەمێن لێزێ و ڕێیێن قاچاغ.

• نەبوونا سەقامگیریا ئابووری: گەندەڵی دبیتە ئەگەرێ سستبوونا بازاڕی و کێمبوونا دەلیڤێن کار د کەرتی تایبەت دا، چونکی وەبەرهێنەرێن بیانی ژبەر "بەرتیل" و "سەران وەرگرتنێ" ناهێنە ناڤ وەلات. ئەڤە گەنجی ناچار دکەت بۆ دابینکرنا بژێویا خێزانا خۆ ڕێکا کۆچێ بگریتە بەر.

• پاشکەفتنا خزمەتگوزاریێن بنەڕەتی: گەندەڵی د پڕۆژێن خزمەتگوزاری دا (وەکی کارەبا، ساخلەمی، و رێوبان) ژیانێ ل ناڤ وەلاتی دکەتە تاقیکردنەکا رۆژانە یا ب زەحمەت. گەنج د پاشەڕۆژا زارۆکێن خۆ دترسیت، لەورا کۆچێ وەک تاکە ڕێیا ڕزگاربوونێ دبینیت.

ئامارەکا نیشانده‌ر:

د ڕاپۆرتێن رێکخراوێن نێودەولەتی یێن کۆچبەران (IOM) دا هاتیە، کو عیراق و هەرێما کوردستانێ سالانە د ڕێزێن پێشیێ یێن ئەو وەلاتانە یێن کو گەنجێن وان ب ڕێکا قاچاغ کۆچ دکەن. زوربەیا ڤان گەنجان ژی خودان بڕوانامەن و د تەمەنێ هەرە کارا یێ ژیانێ دا

دەرەنجامەکێ مەترسیدار:

ئەڤە دبیتە ئەگەرێ دیاردا "کۆچا مێشکان" (Brain Drain)؛ واتا وەلات باشترین و زیرەکترین گەنجێن خۆ ژ دەست ددەت، کو ئەڤە ژی زیانەکا ستراتیژی یا مەزنە و ئاڤاکرنا وەلاتی بۆ چەندین دەهسالان پاش دئێخیت.